است ، و به خاطر اين حيات خداوند به آن سوگند ياد كرده . ولى بعضى آن را به معنى « فجر آغاز محرم » كه آغاز سال جديد است تفسير كرده‌اند . و بعضى به « فجر روز عيد قربان » كه مراسم مهم حج در آن انجام مىگيرد ، و متصل به شبهاى دهگانه است . و بالآخره بعضى به صبحگاهان ماه مبارك رمضان و يا « فجر صبح جمعه » . ولى آيه مفهوم وسيعى دارد كه همه اينها را شامل مىشود ، هر چند بعضى از مصداقهاى آن از بعضى ديگر روشنتر و پراهميتتر است . بعضى معنى آيه را از اين هم گسترده تر دانسته‌اند ، و گفته‌اند منظور از فجر هر روشنايى است كه در دل تاريكى مىدرخشد . بنا بر اين درخشيدن اسلام و نور پاك محمدى ص در تاريكى عصر جاهليت يكى از مصاديق فجر است ، و همچنين درخشيدن سپيده صبح قيام مهدى ع به هنگام فرو رفتن جهان در تاريكى و ظلمت ظلم و ستم ، مصداق ديگرى از آن محسوب مىشود ( همانگونه كه در بعضى از روايات به آن اشاره شده است ) ( 1 ) . و قيام عاشوراى حسينى در آن دشت خونين كربلا ، و شكافتن پرده‌هاى تاريك ظلم بنى اميه ، و نشان دادن چهره واقعى آن ديوصفتان مصداق ديگر بود . و همچنين تمام انقلابهاى راستينى كه بر ضد كفر و جهل و ظلم و ستم در تاريخ گذشته و امروز انجام مىگيرد . و حتى نخستين جرقه‌هاى بيدارى كه در دلهاى تاريك گنهكاران ظاهر مىشود و آنها را به توبه دعوت مىكند « فجر » است . ولى البته اين يك توسعه در مفهوم آيه است در حالى كه ظاهر آيه همان

--> ( 1 ) اين معنى در حديثى از امام صادق ( ع ) نقل شده است ( تفسير برهان جلد 4 صفحه 457 حديث 1 ) .